Μάθημα 22, προτροπές προς τους Ρωμαίους

Στο σχολικό βιβλίο τα κείμενα που σχετίζονται με τον Κικέρωνα είναι το Μάθημα 22, το μάθημα 42 η συνωμοσία του Κατιλίνα που μαζί με το κείμενο 33 μπήκαν στις πανελλήνιες του 2023-, στο μάθημα 30 υπερασπίζεται τον Μουρήνα, το μάθημα 32 πανηγυρικός της λογοτεχνίας, το μάθημα 33 καιρός για ανασυγκρότηση, το μάθημα 37 η κατάρα των εμφυλίων πολέμων, το μάθημα 46 το γενικό συμφέρον μπαίνει πριν από το ατομικό).

Στο μάθημα 22 ο Κικέρων απευθύνεται στους συμπατριώτες του και τους θυμίζει τις βασικές αρχές που οδήγησαν στο μεγαλείο της Ρώμης: 

- σεβασμός στους προγόνους

- αγάπη στην πατρίδα

- υπομονή και καρτερία, δύναμη ψυχής.

Φέρνει ως παραδείγματα 

τον Δέκιο (4ος π.Χ. αιώνας) που στον πόλεμο εναντίον των Λατίνων, παρακινημένος από όνειρο πως θα νικούσε ο στρατός του αρχηγού που θα θυσιαζόταν εκούσια στους καταχθόνιους θεούς, όρμησε στο πεδίο της μάχης και σκοτώθηκε. Παρόμοια σκοτώθηκε και ο γιος του στη μάχη του Σεντίνου εναντίον των Ετρούσκων. 

τον Μάνιο Κούριο Δεντάτο (3ος αι. π.Χ.), τον νικητή των Σαβίνων, των Σαμνιτών και του Πύρρου της Μακεδονίας, ήρωα της δημοκρατίας, ο οποίος έμεινε στην ιστορία και για την εντιμότητά του και για τον λιτό του βίο (πρβλ. Μάθημα 36, Μια απόπειρα δωροδοκίας).

τον ύπατο Γάιο Φαβρίκιο (3ος αι.π.Χ.) τον νικητή των Σαμνιτών και του Πύρρου, υπόδειγμα πατριωτισμού και εντιμότητας

τους δύο Σκιπίωνες, τον Πόπλιο Σκιπίωνα, τον πρεσβύτερο νικητή του Αννίβα το 202π.Χ. στη Ζάμα (Β' Καρχηδονιακός Πόλεμος, βλπ. Μάθημα 12) και τον Σκιπίωνα Αιμιλιανό τον νεότερο, ο οποίος κατέστρεψε την Καρχηδόνα το 146 π.Χ (Γ' Καρχηδονιακός Πόλεμος). 

ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ
Ο Μάρκος Τύλλιος Κικέρων (λατινικά: Marcus Tullius Cicero‎‎· 3 Ιανουαρίου 106 π.Χ. - 7 Δεκεμβρίου 43 π.Χ.) ήταν Ρωμαίος πολιτικός, ρήτορας, δικηγόρος και φιλόσοφος, ο οποίος υπηρέτησε ως ύπατος το έτος 63 π.Χ.. Καταγόταν από πλούσια οικογένεια και θεωρείται ευρέως ως ένας από τους μεγαλύτερους ρήτορες και πεζογράφους.

Το τραγικό του τέλος

Μπήκε επικεφαλής της Αντιπολίτευσης κατά του Μάρκου Αντώνιου, στον οποίο επιτέθηκε με τους περίφημους 14 λόγους του, που ονομάστηκαν «Φιλιππικοί», από τους περίφημους λόγους του Δημοσθένη κατά του βασιλιά Φιλίππου της Μακεδονίας. Επιδίωξε χωρίς επιτυχία να συνασπιστούν η Σύγκλητος και ο Οκτάβιος εναντίον του Αντώνιου.

Όταν ο Οκτάβιος έγινε Ύπατος, συμμάχησε με τον Αντώνιο και τον Λέπιδο και αποτέλεσαν τη Δεύτερη Τριανδρία. Προγράψανε πάνω από 200 πολίτες, ανάμεσά τους τον Κικέρωνα και τον αδελφό του Κόιντο. Για τον Κικέρωνα επέμειναν ο Αντώνιος και ο Λέπιδος. Ο Οκτάβιος δεν ήθελε τον θάνατό του.

Ο Κικέρων βρισκόταν μαζί με τον αδελφό του στο Τούσκλο όταν έμαθε για την προγραφή. Φύγανε για τα Άστυρα, σκοπεύοντας να πάνε στη Μακεδονία και να συνενωθούν με τον Βρούτο, τον δολοφόνο του Καίσαρα. Στον δρόμο χωρίστηκαν και ο Κόιντος ανέλαβε να βρει χρήματα. Ο Κόιντος προδόθηκε από τους υπηρέτες του και θανατώθηκε από τους διώκτες του.

Ο Κικέρων περιπλανήθηκε στο Κίρκαιο και στην Καϊέτα (σύγχρονη Γκαέτα). Τον συνέλαβαν όμως στις 7 Δεκεμβρίου του 43 π.Χ., ενώ μεταφερόταν με φορείο, οι άνδρες του Αντώνιου — ο εκατόνταρχος Ερέννιος και ο χιλίαρχος Ποπίλιος, τον οποίο είχε υπερασπιστεί ο Κικέρων ως δικηγόρος όταν κατηγορήθηκε για πατροκτονία. Όταν ο Κικέρων αντιλήφθηκε τους διώκτες του, έβγαλε το κεφάλι του από το φορείο και τότε του το έκοψε ο Ερέννιος. Το κεφάλι και τα χέρια, τα οποία επίσης έκοψαν, τα πήγανε στον Αντώνιο, που εκείνη την ώρα προέδρευε σε αρχαιρεσίες. Τα τοποθέτησε στα Ρόστρα, πράξη που, όπως γράφει ο Πλούταρχος, απεικονίζει την ψυχή του Μάρκου Αντώνιου. Λέγεται ότι, βλέποντας το κομμένο κεφάλι του Κικέρωνα, ο Αντώνιος είπε πως τελείωσαν οι προγραφές και διέταξε να σταματήσουν, ενώ η γυναίκα του, η Φουλβία, τράβηξε έξω τη γλώσσα του και την τρύπησε επανειλημμένα με βελόνα, λόγω των όσων είχε πει ο ρήτορας για εκείνη και τον σύζυγό της.

Η σχέση του με την Ελλάδα

Μορφώθηκε στη Ρώμη με δασκάλους τον γραμματικό Λεύκιο Αίλιο (Πραικονίνο Στίλωνα), τον Απολλώνιο τον Μόλωνα, έναν από τους μεγαλύτερους ρήτορες της Σχολής της Ρόδου, τον Αρχηγό της αποκαλούμενης τετάρτης ακαδημίας Φίλωνα τον Λαρισαίο, τον επικούρειο Φαίδρο και τον στωικό Διόδοτο. Παράλληλα, παρακολουθούσε τις αγορεύσεις των μεγάλων ρητόρων της εποχής, τον Λεύκιο Λικίνιο Κράσσο, τον Μάρκο Αντώνιο και άλλους. Δασκάλους στο Δίκαιο και στους Νόμους είχε τον οιωνοσκόπο Κόιντο Μούκιο Σκαιόλα και τον μεγάλο ποντίφικα Κόιντο Μούκιο Σκαιόλα. Συνδέθηκε φιλικά με τους ποιητές Μάρκο Άκιο και Αντιοχέα Άρχιο, ο οποίος από το 102 π.Χ. ζούσε στη Ρώμη ως προστατευόμενος του Λούκουλλου. Στον Συμμαχικό Πόλεμο (90-88 π.Χ.) πολέμησε υπό τον στρατηγό Γναίο Πομπήιο Στράβωνα σε ηλικία 18 ετών.

Το 79 π.Χ. έφυγε από τη Ρώμη και επισκέφθηκε για δύο χρόνια την Αθήνα, τη Μικρά Ασία και τη Ρόδο. Λόγος της φυγής του ήταν είτε ότι φοβήθηκε την οργή του Σύλλα είτε κάποιο πρόβλημα υγείας είτε η επιθυμία να συμπληρώσει τις σπουδές του. Στην Αθήνα γνώρισε τον Αντίοχο τον Ασκαλωνίτη, μαθητή του προαναφερθέντος Φίλωνα, που δίδασκε στο Γυμνάσιο του Πτολεμαίου. Στη Ρόδο μαθήτευσε και πάλι στον Απολλώνιο τον Μόλωνα, ο οποίος, όταν άκουσε τον Κικέρωνα να απαγγέλλει κάποιο ρητορικό γύμνασμα, λέγεται ότι είπε: «σὲ μέν, ὦ Κικέρων ἐπαινῶ καὶ θαυμάζω, τῆς δ' Ἑλλάδος οἰκτίρω τὴν τύχην, ὁρῶν, ἃ μόνα τῶν καλῶν ἡμῖν ὑπελείπετο, καὶ ταῦτα Ῥωμαῖος διά σου προσγινόμενα, παιδείαν καὶ λόγον».[25] Όταν επέστρεψε στη Ρώμη, μετά το θάνατο του Σύλλα, ασχολήθηκε με την πολιτική.

Είχε επηρεαστεί από τη διδασκαλία του Μόλωνος και τις αρχές της Σχολής της Ρόδου, που βρισκόταν στο μέσο μεταξύ ασιατικού και αττικού ύφους. Επίσης τον επηρέασε η μελέτη Ελλήνων συγγραφέων, κάποιων εκ των οποίων τα έργα μετέφρασε στα λατινικά, όπως τον «Οικονομικό» του Ξενοφώντα, τον «Περί του στεφάνου» λόγο του Δημοσθένη, τον «Κατά Κτησιφώντος» του Αισχίνη, τους διαλόγους «Τίμαιο» και «Πρωταγόρα» του Πλάτωνα κ.ά.

Τα συγγράμματα του Κικέρωνα μπορούν να διαιρεθούν στις παρακάτω κατηγορίες:

I. Ρητορικοί λόγοι. Είναι 107, πολιτικοί και δικανικοί (κάποιους τους έγραψε μόνο αλλά ποτέ δεν τους απήγγειλε). Διασώθηκαν 58 ακέραιοι, από 20 λόγους κάποια αποσπάσματα ενώ 30 είναι γνωστοί μόνο επειδή διασώθηκαν οι επιγραφές τους. Οι καλύτεροι ρητορικοί του λόγοι είναι ο De Imperio Cn Pompei, οι κατά Ουέρρου, οι κατά Κατιλίνα, ο Pro Murena, ο Pro Milone και κάποιοι από τους 14 φιλιππικούς κατά του Αντώνιου. Τον δεύτερο απ’ αυτούς ο Ιουβενάλης τον αποκάλεσε divinam Philippicam.
II. Τεχνολογικά συγγράμματα. Είναι 7 θεωρητικά βιβλία, αναφερόμενα στην τέχνη της Ρητορικής. Ο ίδιος τα ονόμασε Oratorii libri.

III. Φιλοσοφικά συγγράμματα. Είναι 13 έργα (De re publica, De legibus, Tusculanarum disputationum libri V, De natura deorum, De officiis, κ.ά.) και στηρίζονται σε ελληνικές πηγές. Σε αυτά γίνεται αναφορά και σε 5 χαμένα έργα που χαρακτηρίζονται τα σπουδαιότερα. Ο Κικέρων είναι θαυμαστής του Πλάτωνα, αποδέχεται εν πολλοίς τη διδασκαλία των Στωικών (κυρίως την ηθική), δίνει όμως μεγαλύτερη έμφαση στη νεώτερη ακαδημία, η πιθανολογία της οποίας ταίριαζε με τη ρητορική.

IV. Επιστολές. Είναι ίσως ο κορυφαίος Ρωμαίος επιστολογράφος. Στις επιστολές του αναφέρεται στην πολιτική και κοινωνική ζωή του ρωμαϊκού κράτους επί των ημερών του καθώς και εκτενώς σε θέματα που αφορούν την προσωπική του ζωή και δράση. Χωρίζονται σε 4 συναγωγές, προς τους οικείους του, προς τον Αττικό, προς τον αδελφό του Κόιντο και προς τον Μ. Βρούτο.

Ιστορική αναδρομή στη συνωμοσία του Κατιλίνα εδώ.